ताजपुरियाहरू आफ्नो मातृभाषालाई ताजपुरी वा ताजपुरिया भन्छन्१। यो पूर्वी इन्डो-आर्यन भाषा हो२, र २०७८ को जनगणनाले यसलाई भारोपेली परिवारका आदिवासी भाषामा राखेको छ३। NFDIN को विश्वकोशले मात्र यसलाई भोट–बर्मेली भनेको छ४ (हेर्नुहोस्: स्रोतहरू कहाँ असहमत छन्)। यसको आफ्नै लिपि अझै बनेको छैन५।
आफ्नै नाम भएको भाषा
यो नाम समुदायको आफ्नै छनोट हो। यस भाषा परिवारको एकमात्र तुलनात्मक इतिहासले लेखेको छ: 'ताजपुरिया' नाम 'दक्षिण-पूर्वी नेपालका ताजपुरियाहरूले रुचाउँछन्' — र यी भाषाको नाम टुङ्गो लगाउने 'जिम्मेवारी वक्ता आफैँमा निहित छ'२।
नेपाल राज्यले पनि वक्ताकै बाटो लिएको छ:
- जनगणनाले ताजपुरियालाई छुट्टै मातृभाषा र पुर्खाको भाषा गन्छ३;
- ताजपुरिया छुट्टै आदिवासी जनजातिका रूपमा सूचीकृत छन्४;
- गोरखापत्रले ताजपुरियामा सामग्री छाप्छ, र भाषा आयोगले यसको अभिलेखीकरण गरेको छ३६।
भाषा परिवार: कामता, र असमियासँगको नाता
ताजपुरिया कामता भाषामध्ये एक हो — म्याथ्यु टुलमिनले मोरङ–झापादेखि उत्तर बङ्गाल हुँदै पश्चिमी आसामसम्म बोलिने परिवारलाई दिएको नाम, जुन करिब सन् १२५०–१५५० को, अर्थात् कामता राज्यकालको 'आदि-कामता' भाषाबाट आएको हो२। टुलमिनले ताजपुरियालाई यस परिवारका वक्ता समुदायमा गनेका छन्, र उनको क्षेत्रकार्य रंगेली (मोरङ) र महायेसपुर (Mahayespur, झापा) मा भएको थियो, जहाँ ताजपुरिया बोलिन्छ२।
आदि-कामताभन्दा पनि पुरानो, असमियासँग साझा 'आदि-कामरूप' चरणको प्रमाण टुलमिनले पाएका छन् — 'दुवैको साझा भाषिक उत्पत्ति'२। सबैभन्दा स्पष्ट चिनो व्याकरणमा छ: 'म' को भविष्यत् कालको अन्त्य -इम मा गाभिएको छ। यो गाँसिने रूप कामता भाषा, छिमेकी दक्षिण दिनाजपुर र असमियामा मात्र पाइन्छ, राजशाही वा दक्षिण-पश्चिमी बङ्गाली बोलीमा होइन (जहाँ -मु वा -मि छ), र टुलमिन यसलाई साझा इतिहासको निर्णायक चिनो मान्छन्। बहुवचन सर्वनामका थप दुई परिवर्तन पनि प्रारम्भिक असमियासँग साझा छन्। तर आदि-कामरूप चरण असमियाको थप विस्तृत अध्ययनपछि मात्र स्थापित हुने परिकल्पना हो भनी टुलमिन सचेत गराउँछन्२।
इतिहासले पनि उतै देखाउँछ। ताजपुरियाले वंश जोड्ने कोच राजाहरू४ कुचबिहारबाट शासन गर्थे, र असमिया विद्वान् बाणीकान्त काकतीका अनुसार सबैभन्दा पुराना असमिया पुस्तक कामतापुरका राजाहरूको संरक्षणमा लेखिएका थिए। राजनीतिक इतिहास मात्र भाषिक प्रमाण होइन, माथिको व्याकरणिक प्रमाण नै निर्णायक हो भनी टुलमिन थप्छन्२।
भाषा मोरङ–झापा कसरी पुग्यो
टुलमिनका अनुसार सोह्रौँ शताब्दीमा कोच राज्यको विस्तार नै 'आजको मोरङ र झापा (नेपाल) र बाँकी कामता क्षेत्रबीचको भाषिक सम्बन्धको सबैभन्दा सम्भावित सामाजिक–ऐतिहासिक व्याख्या' हो: पुरानो कामता भाषा कोच सेना र बसोबासीसँगै पश्चिम आयो। सत्रौँ शताब्दीदेखि यी पश्चिमी भूभाग मुगल शासन र मिथिलाको प्रभावमा परे, त्यसैले यहाँको बोलीमा हिन्दी र बिहारी विशेषता पाइन्छन्२।
विदेशमा सबैभन्दा नजिकको नातेदार: सुरजापुरी
कामता परिवारभित्र मोरङ–झापाको बोली कुचबिहार, जलपाइगुडी, रङ्गपुर वा आसामका कामता बोलीसँग समूह बनाउँदैन। यसको सबैभन्दा नजिकको नातेदार बिहारको किशनगञ्ज र छिमेकी पश्चिम बङ्गालमा बोलिने सुरजापुरी हो२:
- मोरङ–झापा र किशनगञ्जमा हिन्दी र बिहारी प्रभावले बदलिएका साझा कारक प्रत्यय छन्, जुन दुवै क्षेत्र कोच शासनबाहिर रहेका शताब्दीदेखिका हुन्२।
- दुवै मिलेर 'उत्तर-पश्चिमी' समूह बनाउँछन्, जसलाई टुलमिन पूर्णिया, दिनाजपुर र रङ्गपुरबीच ब्रिटिस जिल्ला सीमा कोरिएको सन् १७८७ पछिको अवधिसँग जोड्छन्२।
- सो समूहभित्र मोरङ–झापाको बोली थप परिवर्तनले किशनगञ्जको सुरजापुरीभन्दा छुट्टिएको आफ्नै उपशाखा हो२।
जनगणना २०७८ मा
| सूचक | सङ्ख्या |
|---|---|
| मातृभाषा ताजपुरिया (पुरुष ९,६१९, महिला १०,७३०) | २०,३४९ |
| पुर्खाको भाषा ताजपुरिया | २०,७८७ |
| नेपाली पनि बोल्ने मातृभाषी | १९,१९४ |
| दोस्रो भाषा नबोल्ने मातृभाषी | ८५१ |
| दोस्रो भाषाका रूपमा ताजपुरिया बोल्ने अन्य | २०९ |
| कोशी प्रदेशमा बसोबास गर्ने वक्ता | ९९.१% |
सबै तथ्याङ्क राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालयको भाषा प्रतिवेदनबाट३। पुर्खाको भाषा ताजपुरिया लेखाउनेमध्ये ९७.८९% ले अझै यसलाई मातृभाषाका रूपमा बोल्छन्, र वक्ता ताजपुरिया जनसङ्ख्याको ९६.९५% छन्। दस वर्षमा मातृभाषी ८% बढे७।
जीवन्त भाषा
ताजपुरिया अझै घरको भाषा हो: लगभग हरेक ताजपुरियाले यो बोल्छन्, र धेरैजसो नेपाली पनि बोल्छन्३। भाषिक जीवन्तताको EGIDS मापनमा ताजपुरिया तह ५, 'विकासशील' मा पर्छ७।
अझै जित्न बाँकी मान्यता
ताजपुरिया कोशी प्रदेशको एक प्रतिशतभन्दा कम जनसङ्ख्याले बोल्छन्८, र प्रदेशको २०८३ को भाषा ऐनले यसलाई सरकारी कामकाजका भाषामा समावेश गरेन९।
अझै के छैन
यस अभिलेखले ताजपुरियाको प्रकाशित व्याकरण, शब्दकोश, विद्यालय पाठ्यपुस्तक वा शब्दसूची भेटेन, न त ताजपुरिया वक्तासँग असमिया वा सुरजापुरीको प्रत्यक्ष तुलनात्मक अध्ययन नै। कुनै पनि भाषाका लागि सबैभन्दा बलियो प्रमाण यिनै हुन्।