मुख्य सामग्रीमा जानुहोस्
यस साइटका हरेक तथ्य स्रोतसँग जोडिएका छन्
ताजपुरिया सम्पदा
सबै विषय
भाषा

ताजपुरिया भाषा

आफ्नै नाम भएको मातृभाषा — असमियासँग साझा पुर्खा भएको कामता शाखाको, र विदेशमा सबैभन्दा नजिक सुरजापुरी।

९ स्रोत

ताजपुरियाहरू आफ्नो मातृभाषालाई ताजपुरी वा ताजपुरिया भन्छन्१। यो पूर्वी इन्डो-आर्यन भाषा हो२, र २०७८ को जनगणनाले यसलाई भारोपेली परिवारका आदिवासी भाषामा राखेको छ३। NFDIN को विश्वकोशले मात्र यसलाई भोट–बर्मेली भनेको छ४ (हेर्नुहोस्: स्रोतहरू कहाँ असहमत छन्)। यसको आफ्नै लिपि अझै बनेको छैन५।

आफ्नै नाम भएको भाषा

यो नाम समुदायको आफ्नै छनोट हो। यस भाषा परिवारको एकमात्र तुलनात्मक इतिहासले लेखेको छ: 'ताजपुरिया' नाम 'दक्षिण-पूर्वी नेपालका ताजपुरियाहरूले रुचाउँछन्' — र यी भाषाको नाम टुङ्गो लगाउने 'जिम्मेवारी वक्ता आफैँमा निहित छ'२।

नेपाल राज्यले पनि वक्ताकै बाटो लिएको छ:

  • जनगणनाले ताजपुरियालाई छुट्टै मातृभाषा र पुर्खाको भाषा गन्छ३;
  • ताजपुरिया छुट्टै आदिवासी जनजातिका रूपमा सूचीकृत छन्४;
  • गोरखापत्रले ताजपुरियामा सामग्री छाप्छ, र भाषा आयोगले यसको अभिलेखीकरण गरेको छ३६।

भाषा परिवार: कामता, र असमियासँगको नाता

ताजपुरिया कामता भाषामध्ये एक हो — म्याथ्यु टुलमिनले मोरङ–झापादेखि उत्तर बङ्गाल हुँदै पश्चिमी आसामसम्म बोलिने परिवारलाई दिएको नाम, जुन करिब सन् १२५०–१५५० को, अर्थात् कामता राज्यकालको 'आदि-कामता' भाषाबाट आएको हो२। टुलमिनले ताजपुरियालाई यस परिवारका वक्ता समुदायमा गनेका छन्, र उनको क्षेत्रकार्य रंगेली (मोरङ) र महायेसपुर (Mahayespur, झापा) मा भएको थियो, जहाँ ताजपुरिया बोलिन्छ२।

आदि-कामताभन्दा पनि पुरानो, असमियासँग साझा 'आदि-कामरूप' चरणको प्रमाण टुलमिनले पाएका छन् — 'दुवैको साझा भाषिक उत्पत्ति'२। सबैभन्दा स्पष्ट चिनो व्याकरणमा छ: 'म' को भविष्यत् कालको अन्त्य -इम मा गाभिएको छ। यो गाँसिने रूप कामता भाषा, छिमेकी दक्षिण दिनाजपुर र असमियामा मात्र पाइन्छ, राजशाही वा दक्षिण-पश्चिमी बङ्गाली बोलीमा होइन (जहाँ -मु वा -मि छ), र टुलमिन यसलाई साझा इतिहासको निर्णायक चिनो मान्छन्। बहुवचन सर्वनामका थप दुई परिवर्तन पनि प्रारम्भिक असमियासँग साझा छन्। तर आदि-कामरूप चरण असमियाको थप विस्तृत अध्ययनपछि मात्र स्थापित हुने परिकल्पना हो भनी टुलमिन सचेत गराउँछन्२।

इतिहासले पनि उतै देखाउँछ। ताजपुरियाले वंश जोड्ने कोच राजाहरू४ कुचबिहारबाट शासन गर्थे, र असमिया विद्वान् बाणीकान्त काकतीका अनुसार सबैभन्दा पुराना असमिया पुस्तक कामतापुरका राजाहरूको संरक्षणमा लेखिएका थिए। राजनीतिक इतिहास मात्र भाषिक प्रमाण होइन, माथिको व्याकरणिक प्रमाण नै निर्णायक हो भनी टुलमिन थप्छन्२।

भाषा मोरङ–झापा कसरी पुग्यो

टुलमिनका अनुसार सोह्रौँ शताब्दीमा कोच राज्यको विस्तार नै 'आजको मोरङ र झापा (नेपाल) र बाँकी कामता क्षेत्रबीचको भाषिक सम्बन्धको सबैभन्दा सम्भावित सामाजिक–ऐतिहासिक व्याख्या' हो: पुरानो कामता भाषा कोच सेना र बसोबासीसँगै पश्चिम आयो। सत्रौँ शताब्दीदेखि यी पश्चिमी भूभाग मुगल शासन र मिथिलाको प्रभावमा परे, त्यसैले यहाँको बोलीमा हिन्दी र बिहारी विशेषता पाइन्छन्२।

विदेशमा सबैभन्दा नजिकको नातेदार: सुरजापुरी

कामता परिवारभित्र मोरङ–झापाको बोली कुचबिहार, जलपाइगुडी, रङ्गपुर वा आसामका कामता बोलीसँग समूह बनाउँदैन। यसको सबैभन्दा नजिकको नातेदार बिहारको किशनगञ्ज र छिमेकी पश्चिम बङ्गालमा बोलिने सुरजापुरी हो२:

  • मोरङ–झापा र किशनगञ्जमा हिन्दी र बिहारी प्रभावले बदलिएका साझा कारक प्रत्यय छन्, जुन दुवै क्षेत्र कोच शासनबाहिर रहेका शताब्दीदेखिका हुन्२।
  • दुवै मिलेर 'उत्तर-पश्चिमी' समूह बनाउँछन्, जसलाई टुलमिन पूर्णिया, दिनाजपुर र रङ्गपुरबीच ब्रिटिस जिल्ला सीमा कोरिएको सन् १७८७ पछिको अवधिसँग जोड्छन्२।
  • सो समूहभित्र मोरङ–झापाको बोली थप परिवर्तनले किशनगञ्जको सुरजापुरीभन्दा छुट्टिएको आफ्नै उपशाखा हो२।

जनगणना २०७८ मा

सूचकसङ्ख्या
मातृभाषा ताजपुरिया (पुरुष ९,६१९, महिला १०,७३०)२०,३४९
पुर्खाको भाषा ताजपुरिया२०,७८७
नेपाली पनि बोल्ने मातृभाषी१९,१९४
दोस्रो भाषा नबोल्ने मातृभाषी८५१
दोस्रो भाषाका रूपमा ताजपुरिया बोल्ने अन्य२०९
कोशी प्रदेशमा बसोबास गर्ने वक्ता९९.१%

सबै तथ्याङ्क राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालयको भाषा प्रतिवेदनबाट३। पुर्खाको भाषा ताजपुरिया लेखाउनेमध्ये ९७.८९% ले अझै यसलाई मातृभाषाका रूपमा बोल्छन्, र वक्ता ताजपुरिया जनसङ्ख्याको ९६.९५% छन्। दस वर्षमा मातृभाषी ८% बढे७।

जीवन्त भाषा

ताजपुरिया अझै घरको भाषा हो: लगभग हरेक ताजपुरियाले यो बोल्छन्, र धेरैजसो नेपाली पनि बोल्छन्३। भाषिक जीवन्तताको EGIDS मापनमा ताजपुरिया तह ५, 'विकासशील' मा पर्छ७।

अझै जित्न बाँकी मान्यता

ताजपुरिया कोशी प्रदेशको एक प्रतिशतभन्दा कम जनसङ्ख्याले बोल्छन्८, र प्रदेशको २०८३ को भाषा ऐनले यसलाई सरकारी कामकाजका भाषामा समावेश गरेन९।

अझै के छैन

यस अभिलेखले ताजपुरियाको प्रकाशित व्याकरण, शब्दकोश, विद्यालय पाठ्यपुस्तक वा शब्दसूची भेटेन, न त ताजपुरिया वक्तासँग असमिया वा सुरजापुरीको प्रत्यक्ष तुलनात्मक अध्ययन नै। कुनै पनि भाषाका लागि सबैभन्दा बलियो प्रमाण यिनै हुन्।

यस पृष्ठमा उद्धृत स्रोत

  1. १

    Nepali Wikipedia contributors (last edited Sept 2020). ताजपुरिया जाति. ne.wikipedia.org

    तृतीयकEncyclopedia / referenceस्रोत खोल्नुहोस्

    सन्दर्भविहीन लेख। आफ्नै स्रोत (एस. एल. शर्माको पुस्तक) उल्लेख भएको वा अन्य स्रोतसँग नबाझिने विवरणमा मात्र प्रयोग, सधैँ चिनो लगाएर।

  2. २

    Toulmin, Matthew W. S. (2009). भाषिकदेखि समाजभाषिक पुनर्निर्माणसम्म: इन्डो-आर्यनको कामता ऐतिहासिक उपसमूह. Pacific Linguistics 604, The Australian National University (refereed)

    प्राथमिकAcademic studyस्रोत खोल्नुहोस्

    पूरै कामता भाषा परिवारको एकमात्र तुलनात्मक ऐतिहासिक अध्ययन; रंगेली (मोरङ) र महायेसपुर (Mahayespur, झापा) मा क्षेत्रकार्य, जहाँ ताजपुरिया बोलिन्छ। मुख्य पृष्ठ: नाम पृ. ७; कोच विस्तार पृ. २०८–२०९; असमियासँगको सम्बन्ध पृ. १८५, २१३–२१४; सुरजापुरीसँग उत्तर-पश्चिमी समूह पृ. २४१–२४२; ताजपुर सरकार पृ. २३१।

  3. ३

    National Statistics Office, Government of Nepal (2025). नेपालका भाषाहरू (राष्ट्रिय जनगणना २०७८, विषयगत प्रतिवेदन ११). National Statistics Office, Kathmandu

    प्राथमिकCensus / official statisticsस्रोत खोल्नुहोस्

    भाषासम्बन्धी आधिकारिक जनगणना प्रतिवेदन। ताजपुरियाका तथ्याङ्क: लिङ्गअनुसार मातृभाषी; पुर्खाको भाषा (२०,७८७); दोस्रो भाषा (२०९); एकभाषी (अनुसूची ५); दोस्रो भाषा; प्रदेशगत वितरण (अनुसूची ११); तालिका २.२६ मा भारोपेली परिवारको आदिवासी भाषा।

  4. ४

    National Foundation for Development of Indigenous Nationalities (NFDIN) (2025 (2082 BS)). नेपालका आदिवासी जनजातिको विश्वकोश, भाग १: परिचय. NFDIN, Lalitpur

    प्राथमिकGovernment publicationस्रोत खोल्नुहोस्

    सरकारी सन्दर्भग्रन्थ (पृ. २२–२८, ७१–७२)। यसको ताजपुरिया विवरण महर्जन (२०१५) मा आधारित छ। यसले भाषालाई भोट–बर्मेली भनेको छ, जसमा भाषाविद्हरू असहमत छन्; मातृभाषी प्रतिशत पनि फरक ठाउँमा ९६.५% र ९८.६% छापिएको छ।

  5. ५

    Indigenous Voice (undated). ताजपुरिया. english.indigenousvoice.com

    द्वितीयकNews / mediaस्रोत खोल्नुहोस्

    छोटो परिचय।

  6. ६

    Rastriya Samachar Samiti (RSS), via Civil Khabar (12 Poush 2077 BS). लोपोन्मुख भाषाको व्याकरण बनाउँदै भाषा आयोग. civilkhabar.com

    द्वितीयकNews / mediaस्रोत खोल्नुहोस्

    समाचार: अघिल्लो आर्थिक वर्ष (२०७६/७७) मा भाषा आयोगले ताजपुरियासहित करिब दुई दर्जन भाषाको अभिलेखीकरण गरेको।

  7. ७

    Chalise, Krishna Prasad (2024). राष्ट्रिय जनगणना २०७८ का भाषिक तथ्याङ्क: आलोचनात्मक विश्लेषण. Nepalese Linguistics 38(1): 8–19. doi:10.3126/nl.v38i1.71544

    द्वितीयकAcademic studyस्रोत खोल्नुहोस्

    ताजपुरियालाई EGIDS तह ५ ('विकासशील') मा राखेको। तालिका १: पुर्खाको भाषा ताजपुरिया लेखाउनेमध्ये ९७.८९% को मातृभाषा ताजपुरिया; दस वर्षमा मातृभाषी ८.१७% बढे, दोस्रो भाषी ८२.२१% घटे।

  8. ८

    Gyanwali, Gokarna Prasad (2025). नेपालका प्रादेशिक भाषा र तिनको सङ्कटापन्नता. Patan Gyansagar 7(1): 1–15. doi:10.3126/pg.v7i1.79549

    द्वितीयकAcademic studyस्रोत खोल्नुहोस्

    तालिका ५ ले ताजपुरियालाई कोशी प्रदेशका एक प्रतिशतभन्दा कम वक्ता भएका अल्पसङ्ख्यक भाषामा राखेको छ।

  9. ९

    Acharya, Arjun (Ratopati) (10 October 2026). कोशी प्रदेश सभाबाट भाषा विधेयक पारित. english.ratopati.com

    द्वितीयकNews / mediaस्रोत खोल्नुहोस्

    कोशी प्रदेशमा सरकारी कामकाजका लागि मान्यता पाएका भाषामा ताजपुरिया छैन। अङ्ग्रेजी पाठ मेसिन अनुवाद हो।

थप जानकारी छ वा त्रुटि देख्नुभयो? बुजुर्गका कथा, तस्बिर र सुधारको स्वागत छ। सम्पर्क

ताजपुरिया भाषा · ताजपुरिया सम्पदा