मुख्य सामग्रीमा जानुहोस्
यस साइटका हरेक तथ्य स्रोतसँग जोडिएका छन्
ताजपुरिया सम्पदा
सबै विषय
संस्कार

जन्म, विवाह र मृत्यु संस्कार

आँपको रूख परिक्रमासहित तीन दिनको विवाह, र मृत्युपछि चौथोदेखि तेह्रौँ दिनसम्मका संस्कार।

३ स्रोत

यो अध्याय समुदायका लेखक तेजेन्द्र ताजपुरियाको विवरणमा आधारित छ१। ग्रामपूजा र कुलपूजा विवाह र मृत्युसंस्कार दुवैमा अनिवार्य हुन्छन्२।

जन्म

सुत्केरीलाई कोठाभित्र राखिन्छ र तुरुन्त सुँढेनी (मेझ्यानी) बोलाइन्छ; सालनाल सुँढेनीले काट्छिन्। धामी–झाँक्रीबाट झारफुक पनि चल्छ — तर अहिले व्यथा लाग्नेबित्तिकै अस्पताल लगिन्छ। बच्चा जन्मेको दुई–तीन दिनमै हजामको खुर–कैँचीको पानी छर्केर घर–आँगन लिपपोत गरी चोखिन्छ।

विवाह

विवाहका प्रकारमा मागी विवाह र भागी विवाह (बिदभाङा) प्रचलित छन्; दामदुम, घनजिया र डङुवा पनि छन्। करुह्वा (लमी) ले केटी माग्न जान्छ; सहमति भए केटीपक्षले दुलहा हेर्छ र डालिखरा (फूलमाला) साटेर पक्का हुन्छ। बैशाखदेखि असारसम्म पात्रो हेरेर साइत जुराइन्छ। विवाह तीन दिन चल्छ:

  1. हल्दी — सत्यनारायण पूजा; कुलदेवता र ग्रामदेवता जगाइन्छ; विवाहित दिदीबहिनीले काँचो बेसार पिँध्छन् र बुढापाकाले दुलहालाई लगाइदिन्छन्।
  2. कासाकुटा — दिदीबहिनीले कासा (जडीबुटी, औषधि, अत्तर) भुटेर कुटी तोरीको तेलमा मिसाई बेहुला–बेहुलीलाई लगाइदिन्छन्; जलढाल्लामा बुढापाकाले सानो माटोको गाग्रोबाट पाँचपटक शिरमा पानी खन्याउँछन्।
  3. सम्भर / कुमरमर — विवाहको मूल दिन। दुलहाले आँपको रूख पाँचपटक परिक्रमा गरी टाउको जुधाउँछ; दुलहीले पनि त्यसै गर्छिन्। विदमा दुलही रुँदै दहीको लदिया बोकेर आउँछिन्; त्यसपछि कन्यादान, उचकरन र सिन्दुरदान हुन्छ।

त्यसपछि सम्धी लगाउने, आठवारी र बसौनी हुन्छन्। ताजपुरिया विवाहमा बेहुला–बेहुलीले शिरमा ताज लगाउनु अनिवार्य हुन्छ — यसैबाट 'ताजपुरिया' नाम आएको समुदायको भनाइ छ।

यो चलन पुरानो र कोच परम्पराको हो: सन् १८९१ मा रिजलेले कोच विवाहमा 'पूरै विधिभर बेहुला–बेहुलीले सोलाको अग्लो मुकुट वा टोपी लगाउँछन्' भनी अभिलेख गरेका छन्३।

मृत्यु

नाबालक भए गाड्ने र अरूलाई जलाउने चलन छ। लासलाई उत्तर शिरान र दक्षिण खुट्टा पारेर मचली (घारो) मा घाटसम्म लगिन्छ; दागबत्ती दिनेले क्रियापुत्रीको रूपमा बस्नुपर्छ। चौथो दिन (तारात) चेलीबेटी, दशौँ दिन (दसक्रम) वंशका मानिस चोखिन्छन्। बाह्रौँ दिन (मठ) बाहुनले पाँचदान लिन्छन्, र साँझ धामी–झाँक्रीले जीव चलानी गर्छन्। तेह्रौँ दिन (भोज) मांसाहारी भोज हुन्छ र गच्छेअनुसार धेमाली दिइन्छ।

शब्दसङ्ग्रह

छापिएको रूपनेपालीअर्थस्रोत
मागी विवाहमागी विवाहMarriage by asking (arranged)

One of the two main forms in practice.

स्रोत: तेजेन्द्र ताजपुरिया (२०७२)
भागी विवाह (बिदभाङा)भागी विवाहElopement marriage

One of the two main forms in practice.

स्रोत: तेजेन्द्र ताजपुरिया (२०७२)
दामदुम, घनजिया, डङुवा—Other marriage types listed by the community author

अर्थ स्रोतमा उल्लेख छैन।

स्रोत: तेजेन्द्र ताजपुरिया (२०७२)
डालिखरा—Garland exchange that seals the proposal (सुब–मनचुक्ती)स्रोत: तेजेन्द्र ताजपुरिया (२०७२)
हल्दीबेसारWedding day 1 — turmeric ground by married sisters, applied to the groomस्रोत: तेजेन्द्र ताजपुरिया (२०७२)
कासाकुटा—Wedding day 2 — herbal paste (कासा) in mustard oil, applied to bride and groomस्रोत: तेजेन्द्र ताजपुरिया (२०७२)
जलढाल्ला—Elders pour water five times over the couple from a small clay potस्रोत: तेजेन्द्र ताजपुरिया (२०७२)
सम्भर / कुमरमर—Wedding day 3 — the wedding proper; the couple each circle a mango tree five timesस्रोत: तेजेन्द्र ताजपुरिया (२०७२)
विदमण्डपThe wedding platform (जग्गे)स्रोत: तेजेन्द्र ताजपुरिया (२०७२)
दहीको लदिया—Clay pot of curd the bride carries to the विदस्रोत: तेजेन्द्र ताजपुरिया (२०७२)
आठवारी, बसौनी—Post-wedding visits: the bride's return home, and fetching her backस्रोत: तेजेन्द्र ताजपुरिया (२०७२)
मचली (घारो)—Bier on which the body is carried to the ghatस्रोत: तेजेन्द्र ताजपुरिया (२०७२)
तारात—Death rites, day 4 — purification by daughters and married womenस्रोत: तेजेन्द्र ताजपुरिया (२०७२)
दसक्रम—Death rites, day 10 — purification of the lineageस्रोत: तेजेन्द्र ताजपुरिया (२०७२)
मठ—Death rites, day 12 — gifts to the Brahmin; at evening the soul is sent off (जीव चलानी)स्रोत: तेजेन्द्र ताजपुरिया (२०७२)
भोज · धेमाली—Day-13 feast; a धेमाली gift given according to meansस्रोत: तेजेन्द्र ताजपुरिया (२०७२)

यस पृष्ठमा उद्धृत स्रोत

  1. १

    तेजेन्द्र ताजपुरिया (Tejendra Tajpuriya) (2072 BS (15 Poush)). को हुन् ताजपुरिया ?. Indigenous Voice

    प्राथमिकCommunity authorस्रोत खोल्नुहोस्

    गोरखापत्रको ताजपुरिया भाषा पृष्ठका संयोजक, समुदायकै सदस्यको लेख। संस्कार, पहिरन, गहना र खानपानको सबैभन्दा विस्तृत स्रोत।

  2. २

    Nepali Wikipedia contributors (last edited Sept 2020). ताजपुरिया जाति. ne.wikipedia.org

    तृतीयकEncyclopedia / referenceस्रोत खोल्नुहोस्

    सन्दर्भविहीन लेख। आफ्नै स्रोत (एस. एल. शर्माको पुस्तक) उल्लेख भएको वा अन्य स्रोतसँग नबाझिने विवरणमा मात्र प्रयोग, सधैँ चिनो लगाएर।

  3. ३

    Risley, H. H. (1891). बङ्गालका जनजाति र जातहरू: जातीय शब्दकोश, भाग १. Bengal Secretariat Press, Calcutta

    द्वितीयकGovernment publicationस्रोत खोल्नुहोस्

    औपनिवेशिक जातीय सर्वेक्षण। कोचसम्बन्धी प्रविष्टि (पृ. ४९७) ले कोच विवाहमा 'पूरै विधिभर बेहुला–बेहुलीले सोलाको अग्लो मुकुट वा टोपी लगाउँछन्' भनेको छ। ताजपुरियाको छुट्टै प्रविष्टि छैन।

थप जानकारी छ वा त्रुटि देख्नुभयो? बुजुर्गका कथा, तस्बिर र सुधारको स्वागत छ। सम्पर्क

जन्म, विवाह र मृत्यु संस्कार · ताजपुरिया सम्पदा