ताजपुरिया नेपालको अल्पसङ्ख्यक तराई आदिवासी जनजाति हो; आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठान ऐनमा सूचीकृत ५९ जातिमध्ये एक१। २०७८ को जनगणनाअनुसार ताजपुरियाको जनसङ्ख्या २०,९८९ छ — महिला ११,०३२ र पुरुष ९,९५७२। करिब दुई तिहाइ झापा र एक तिहाइ मोरङ जिल्लामा१ — २०७८ को जनगणनामा झापामा १३,३७६ र मोरङमा ७,१४५३, सुदूरपूर्वी तराईको समथर भूभागमा झुप्प बस्ती बनाएर बस्छन्४।
किन “ताजपुरिया”?
समुदायको आफ्नै व्याख्या: ताज। हरेक ताजपुरिया विवाहमा बेहुला–बेहुलीले शिरमा ताज लगाउनु अनिवार्य हुन्छ, र समुदायले यही चलनलाई आफ्नो नामको जरो मान्छ५। ‘ताज’ को अर्थ मुकुट हो। समुदायको इतिहास जनश्रुतिमा जीवित भएकाले यो व्याख्या पुष्टि गर्ने लिखित अभिलेख छैन५; तर यो ताजपुरियाहरू आफैँले दिने, आज पनि चलनचल्तीमा रहेको प्रथासँग जोडिएको व्याख्या हो।
यो चलन पुरानो र कोच परम्पराको हो: सन् १८९१ मा रिजलेले कोच विवाहमा 'पूरै विधिभर बेहुला–बेहुलीले सोलाको अग्लो मुकुट वा टोपी लगाउँछन्' भनी अभिलेख गरेका छन्६।
अन्य व्याख्या। मुगलकालमा तिस्ता र नेपालको पूर्वी सिमानाबाट दक्षिण बग्ने महानन्दाबीच ताजपुर नामको सरकार (जिल्ला) थियो — तर कुनै स्रोतले यसलाई नामसँग जोडेका छैनन्७। त्रिगतका राजा सुसर्मा र सेमेगढका राजा शुसेनका जनश्रुतिले नामको अर्थभन्दा जातिको उत्पत्ति बताउँछन्१४। हेर्नुहोस्: स्रोतहरू कहाँ असहमत छन्।
ताजपुरिया विवाहको ताजको तस्बिर, वा नामबारे बुजुर्गको भनाइ छ? अभिलेखलाई पठाउनुहोस्।
यिनको आफ्नै मातृभाषा ताजपुरिया छ; २०७८ को जनगणनामा २०,३४९ जनाले यसलाई मातृभाषा लेखाए — लगभग सम्पूर्ण समुदाय२। परम्परागत धर्म प्रकृति पूजा हो; ग्रामथानमा मूर्ति हुँदैन, माटोको ढिस्को मात्र हुन्छ१। मुख्य पेसा कृषि, सहायक पेसा पशुपालन र मजदुरी हो१।
समुदाय र सञ्चार स्रोतअनुसार भारतको बिहार, पश्चिम बङ्गाल, आसाम र दार्जिलिङमा पनि ताजपुरियाको बसोबास छ५८।
यो अभिलेख कसरी बनेको छ
यहाँका हरेक कथन पृष्ठको अन्त्यमा रहेको स्रोतसँग जोडिएका छन्। भाषा परिवार, नामको उत्पत्ति वा सङ्ख्याजस्ता विषयमा स्रोत असहमत भएमा यो अभिलेखले एउटै छान्नुको सट्टा सबै मत देखाउँछ। हेर्नुहोस्: स्रोतहरू कहाँ असहमत छन्।