मुख्य सामग्रीमा जानुहोस्
यस साइटका हरेक तथ्य स्रोतसँग जोडिएका छन्
ताजपुरिया सम्पदा

नेपालका ताजपुरिया जातिको शोधमूलक अभिलेख

झापा–मोरङका आदिवासी जनजाति — भाषा, इतिहास, आस्था र ज्ञान, जनगणना, अनुसन्धान र समुदायका स्रोतबाट, हरेक तथ्य स्रोतसहित।

01तथ्याङ्कमा

२०,९८९

जनसङ्ख्या

नेपालको ०.०७%

२०,३४९

ताजपुरिया मातृभाषी

समुदायको ९६.९% (दुई सङ्ख्याबाट गणना)

११,०३२ · ९,९५७

महिला · पुरुष

Jhapa · Morang

थातथलो

करिब दुई तिहाइ झापा, एक तिहाइ मोरङमा

१ of ५९

आदिवासी जनजाति

आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठान ऐन २०५८ मा सूचीकृत

६१

दस्तावेजीकृत औषधीय वनस्पति

३९ परिवारका, १३ प्रकारका रोगमा प्रयोग

02अभिलेख

03चाडपर्व

प्रमुख चाडसमुदायको विवरण

सिरुवाSiruwa

अर्को नाम: Siruwa Pawan / Pabani

कहिले: चैत मसान्तदेखि बैशाख २ सम्म (समुदायको विवरण); बैशाख १–३ (२०८३ का समाचार)

ताजपुरिया समुदायको प्रमुख चाड, नेपाली नयाँ वर्षको सँघारमा। समाचारअनुसार सिरुवा तीन दिनको हुन्छ: जल सिरुवा (पानी छ्यापाछ्याप), कादो सिरुवा (हिलो) र रङ सिरुवा (रङ वा सिन्दुर लगाएर शुभकामना), वर्षभरि रोग नलागोस् भनी ग्रामथान र नदी किनारमा पूजा गरिन्छ।

समुदायको विवरण

जेत्राJetra

अर्को नाम: Dashain

कहिले: दशैँको बेला (असोज–कात्तिक)

दशैँलाई ताजपुरिया समुदायले जेत्रा भन्छ। NFDIN अनुसार हिन्दुकरणको प्रभावले दशैँ–तिहार मनाइन्छ।

समुदायको विवरण

फगुवाPhaguwa

अर्को नाम: Holi

कहिले: फागुन

रङको वसन्त पर्व; समकक्षी-समीक्षित अध्ययनले होलीलाई ताजपुरिया चाडमध्ये सूचीमा राखेको छ।

समुदायको विवरण

नायाँ खाबार पाबुनNaya Khabar Pabun

कहिले: विवरण उपलब्ध छैन

समुदायका लेखकले ताजपुरिया चाडमा उल्लेख गरेका; यसको समय र चलनबारे स्रोतमा विवरण छैन।

समुदायको विवरण

एकादशी, छठEkadashi, Chhath

कहिले: विवरण उपलब्ध छैन

नेपाली विकिपिडियामा 'एकादशी छट' भनी ताजपुरिया चाडमा सूचीकृत (सन्दर्भविहीन)।

06समयक्रम

  1. जनश्रुतिजनश्रुति

    त्रिगत राज्य

    एक जनश्रुतिअनुसार यो जातिको उद्भव द्वापरयुगको महाभारतकालीन त्रिगत राज्यबाट भएको हो; ताजपुरियाहरू आफूलाई त्यस राज्यका राजा सुसर्माका वंशज मान्छन्।

  2. जनश्रुतिजनश्रुति

    राजा शुसेन र सेमेगढ

    एस. एल. शर्माको पुस्तकअनुसार ताजपुरिया तृगत राज्यका राजा शुसेनका सन्तान हुन्; त्यस राज्यको राजधानी सेमेगढ हालको झापाको तोपगाछीमा पर्छ।

  3. करिब १२५०–१५५०प्रमाणित

    आदि-कामता, साझा पुर्खा भाषा

    कामता राज्यको समयमा, जसको राजधानी कामतापुर हालको कुचबिहारको दक्षिणमा थियो, कामता भाषा परिवारको पुर्खा भाषा बन्यो। ताजपुरिया, सुरजापुरी र उत्तर बङ्गालका कामता बोली यसैबाट आएका हुन्। त्योभन्दा अघिको 'आदि-कामरूप' चरण असमियासँग साझा भएको हुन सक्छ (परिकल्पना)।

  4. १६औँ शताब्दीप्रमाणित

    कोच राजाहरूको मोरङ अभियान

    मल्लदेव (नरनारायण) र भाइ शुक्लध्वजले आफ्ना प्रतिद्वन्द्वी भाइलाई शरण दिने मोरङका राजालाई पराजित गरे। कोचबिहारका मोरङिया भनिने मानिसहरू आफूलाई मोरङका राजाले नरनारायणलाई सुम्पेको परम्परा मान्छन्।

  5. १६औँ शताब्दीप्रमाणित

    कोचहरूले भाषा पश्चिम पुर्‍याए

    कोच राज्यको विस्तार नै मोरङ–झापा र बाँकी कामता भाषी क्षेत्रबीचको सम्बन्धको 'सबैभन्दा सम्भावित सामाजिक–ऐतिहासिक व्याख्या' हो: पुरानो कामता भाषा कोच सेना र बसोबासीसँगै पश्चिम आयो।

  6. सन् १५८२प्रमाणित

    मुगल राजस्व सूचीमा ताजपुर सरकार

    राजा टोडरमलको बन्दोबस्तमा महानन्दा पूर्वको ताजपुर सरकार, र त्यसभित्र ताजपुर र सुरजापुर परगना अभिलेखित छन्। कामता (कुचबिहार) का भाग पनि यस्ता सरकारमा पर्थे। यो ठाउँ हो, जाति होइन: ताजपुरिया नामसँग जोड्ने अभिलेख छैन। (पूर्णिया गजेटियरले सन् १५७२ भनेको छ।)

  7. १७औँ शताब्दीप्रमाणित

    पश्चिमी भूभाग मिथिलातिर

    झापा, मोरङ र किशनगञ्ज कोच नियन्त्रणबाहिर पुगी मुगल शासन र मिथिलाको प्रभावमा परे — ताजपुरिया क्षेत्रको बोली र सुरजापुरीमा साझा हिन्दी–बिहारी विशेषताको स्रोत यही हो।

  8. २००–३०० वर्षअघिविवादित

    विवादित बसाइँ

    NFDIN ले पूर्वी तराईका अल्पसङ्ख्यक जातिहरू २००–३०० वर्षअघि भारतबाट आएको उल्लेख गर्दै आफ्नो थातथलोका पहिलो बासिन्दा भएकाले आदिवासी मानेको छ। अर्को विवरणअनुसार उनीहरू कहिले र कहाँबाट आए भन्ने ठोस प्रमाण छैन।

  9. सन् १७८७ पछिप्रमाणित

    सुरजापुरीसँग उत्तर-पश्चिमी समूह

    पूर्णिया, दिनाजपुर र रङ्गपुरबीच ब्रिटिस जिल्ला सीमा कोरिएपछि मोरङ–झापाको बोली र किशनगञ्जको सुरजापुरीमा एउटै उत्तर-पश्चिमी समूहका रूपमा साझा परिवर्तन भए।

  10. सन् १८९१प्रमाणित

    कोच विवाहमा मुकुट

    रिजलेको बङ्गाल सर्वेक्षणले कोच विवाहमा पूरै विधिभर बेहुला–बेहुलीले सोलाको अग्लो मुकुट लगाउने अभिलेख गर्‍यो — ताजपुरियाले कायम राखेको र आफ्नो नामको जरो मानेको चलन।

  11. वि.सं. २०५३समुदायको विवरण

    ताजपुरिया समाज कल्याण परिषद्

    भाषा, संस्कृति र अधिकारको संरक्षण तथा संवर्द्धनका लागि ताजपुरिया समाज कल्याण परिषद् स्थापना।

  12. सन् २००१प्रमाणित

    जनगणनामा पहिलोपटक

    २०५८ को जनगणनाले पहिलोपटक ताजपुरियालाई छुट्टै समूहका रूपमा गन्यो: १३,२५० जना, ४६.७% साक्षर, नेपालका सबैभन्दा कम सहरीकृत जातिमध्ये।

  13. वि.सं. २०५८प्रमाणित

    आदिवासी जनजातिमा सूचीकृत

    आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठान ऐनमा सूचीकृत ५९ आदिवासी जनजातिमध्ये ताजपुरिया एक — अल्पसङ्ख्यक तराई आदिवासी जनजाति।

  14. वि.सं. २०६४प्रमाणित

    गोरखापत्रमा मातृभाषाका पृष्ठ

    सरकारी दैनिकले २०६४ असोज १ देखि बहुभाषिक 'नयाँ नेपाल' पृष्ठ सुरु गर्‍यो। अहिले प्रकाशित हुने भाषामध्ये ताजपुरिया पनि छ।

  15. सन् २०१५प्रमाणित

    जातीय परिचय

    झापाका जातजातिबारे त्रिवि CNAS को प्रकाशनमा ताजपुरियाको जातीय परिचय प्रकाशित।

  16. आ.व. २०७६/७७प्रमाणित

    भाषा आयोगबाट अभिलेखीकरण

    भाषा आयोगले सो वर्ष अभिलेखीकरण गरेका करिब दुई दर्जन भाषामा ताजपुरिया पनि परेको।

  17. सन् २०२१प्रमाणित

    जनगणना: २०,९८९ ताजपुरिया

    २०७८ को जनगणनामा ताजपुरिया २०,९८९ जना, जसमध्ये २०,३४९ जनाको मातृभाषा ताजपुरिया।

  18. सन् २०२१प्रमाणित

    पुर्खाको भाषाको गणना

    २०,७८७ जनाले पुर्खाको भाषा ताजपुरिया लेखाए; २०,३४९ जनाको मातृभाषा अझै ताजपुरिया छ।

  19. सन् २०२६प्रमाणित

    वनस्पति ज्ञानको अभिलेख

    सपना ताजपुरियाको नेतृत्वमा भएको समकक्षी-समीक्षित अध्ययनले शिवसताक्षी, झापामा समुदायले चिनेका ६१ औषधीय वनस्पति दस्तावेजीकरण गर्‍यो।

  20. २०८३ असोजप्रमाणित

    कोशीको भाषा ऐनमा ताजपुरिया परेन

    कोशी प्रदेशले सरकारी कामकाजका भाषा तोक्यो। प्रदेशको एक प्रतिशतभन्दा कम वक्ता भएको ताजपुरिया त्यसमा परेन।

07खुला प्रश्न

०१

ताजपुरिया भाषा कुन भाषा परिवारमा पर्छ?

इन्डो-आर्यन, असमियासँग साझा कामता (कामरूप) शाखामा। २०७८ को जनगणनाले भारोपेली भाषामा राखेको छ (National Statistics Office (२०२५)); र टुलमिनको तुलनात्मक इतिहासले मोरङ–झापाको बोलीलाई कामता परिवारमा राखेको छ, जसको असमियासँग साझा 'आदि-कामरूप' पुर्खा हुन सक्छ (Toulmin (२००९))।

भोट–बर्मेली। NFDIN को विश्वकोशले मातृभाषा भोट–बर्मेली परिवारमा पर्ने लेखेको छ (NFDIN (२०२५))। समुदायले वंश जोड्ने कोचहरू भोट–बर्मेली जातिसँग जोडिन्छन्, र कोच विस्तारले कामता भाषा तराईका 'भोट–बर्मेली भाषी बासिन्दा' माझ पुर्‍याएको टुलमिन लेख्छन् (Toulmin (२००९)) — त्यसैले केही पुर्खाको भोट–बर्मेली विगत सम्भव छ। तर हेरिएका सबै भाषिक स्रोतले भाषालाई इन्डो-आर्यन नै मानेका छन्।

यस प्रश्नका स्रोत: NFDIN (२०२५) · National Statistics Office (२०२५) · Toulmin (२००९)

०२

'ताजपुरिया' नाम कहाँबाट आयो?

लिखित ऐतिहासिक दस्तावेज नहुँदा यो प्रश्न अनिर्णीत छ (तेजेन्द्र ताजपुरिया (२०७२))।

दाबी होइन, एउटा सुराक: ताजपुर। मुगलकालमा तिस्ता नदी र नेपालको पूर्वी सिमानाबाट दक्षिण बग्ने महानन्दाबीच ताजपुर नामको सरकार (जिल्ला) थियो (Toulmin (२००९))। अकबरकालीन राजस्व अभिलेखमा त्यसभित्र ताजपुर र सुरजापुर दुवै परगना छन् (O'Malley (१९११))। हेरिएका कुनै स्रोतले यसलाई ताजपुरिया नामसँग जोडेका छैनन्; समुदायका इतिहासकारका लागि प्रश्नका रूपमा मात्र यहाँ राखिएको हो।

यस प्रश्नका स्रोत: NFDIN (२०२५) · तेजेन्द्र ताजपुरिया (२०७२) · Nepali Wikipedia contributors (२०२०) · Toulmin (२००९) · O'Malley (१९११)

०३

प्राचीन बासिन्दा कि २००–३०० वर्षअघिका आप्रवासी?

समुदाय र विश्वकोशीय विवरणअनुसार नेपालको नामकरणअघिदेखि नै ताजपुरियाहरू झापा–मोरङको समथर भूभागमा बस्दै आएका हुन् (Nepali Wikipedia contributors (२०२०)) (तेजेन्द्र ताजपुरिया (२०७२))। NFDIN ले पूर्वी तराईका केही अल्पसङ्ख्यक समूह २००–३०० वर्षअघि भारतबाट आएको उल्लेख गरे पनि आफ्नो थातथलोका पहिलो बासिन्दा भएकाले उनीहरूलाई आदिवासी मानेको छ (NFDIN (२०२५))। सोही विश्वकोशले यी समूहको बसोबास इतिहासलाई अनुत्तरित प्रश्न भनेको छ।

यस प्रश्नका स्रोत: NFDIN (२०२५) · तेजेन्द्र ताजपुरिया (२०७२) · Nepali Wikipedia contributors (२०२०)

08स्रोत

  • National Statistics Office, Government of Nepal (2023). राष्ट्रिय जनगणना २०७८: जात/जाति तथा मातृभाषा तालिका. National Statistics Office (as reproduced in NFDIN 2025, Table 4)

    प्राथमिकCensus / official statisticsस्रोत खोल्नुहोस्

    आधिकारिक गणना। तथ्याङ्क NFDIN (२०२५) को तालिका ४ (स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय २०२३) अनुसार।

  • National Foundation for Development of Indigenous Nationalities (NFDIN) (2025 (2082 BS)). नेपालका आदिवासी जनजातिको विश्वकोश, भाग १: परिचय. NFDIN, Lalitpur

    प्राथमिकGovernment publicationस्रोत खोल्नुहोस्

    सरकारी सन्दर्भग्रन्थ (पृ. २२–२८, ७१–७२)। यसको ताजपुरिया विवरण महर्जन (२०१५) मा आधारित छ। यसले भाषालाई भोट–बर्मेली भनेको छ, जसमा भाषाविद्हरू असहमत छन्; मातृभाषी प्रतिशत पनि फरक ठाउँमा ९६.५% र ९८.६% छापिएको छ।

  • NFDIN (accessed Nov 2026). ताजपुरिया. nfdin.gov.np

    प्राथमिकGovernment publicationस्रोत खोल्नुहोस्

    प्रतिष्ठानको वेब परिचय; २०२५ को विश्वकोशकै विषयवस्तु।

  • Tajpuriya, Sapana; Shrestha, Ila; Sharma, Deepak Kumar; Silwal Gautam, Ratna (2026). शिवसताक्षी नगरपालिका, झापाका ताजपुरिया समुदायमा औषधीय वनस्पतिको प्रयोग. Ethnobotany Research and Applications 33:55

    प्राथमिकPeer-reviewed articleस्रोत खोल्नुहोस्

    समकक्षी-समीक्षित। धामी–झाँक्री दुई जनासहित ५२ जना सूचनादाता; २०२५ फेब्रुअरी–जुनमा नगरपालिका र वनस्पति विभागको अनुमतिमा क्षेत्रकार्य। वनस्पतिका नाम जस्ताको तस्तै रोमनमा दिइएका छन्।

  • तेजेन्द्र ताजपुरिया (Tejendra Tajpuriya) (2072 BS (15 Poush)). को हुन् ताजपुरिया ?. Indigenous Voice

    प्राथमिकCommunity authorस्रोत खोल्नुहोस्

    गोरखापत्रको ताजपुरिया भाषा पृष्ठका संयोजक, समुदायकै सदस्यको लेख। संस्कार, पहिरन, गहना र खानपानको सबैभन्दा विस्तृत स्रोत।

  • Maharjan, Pancha N. (2015). ताजपुरिया — झापा जिल्लाका दस जातजातिको जातीय परिचय. CNAS, Tribhuvan University

    द्वितीयकAcademic study

    NFDIN (२०२५) ले उद्धृत गरेको प्राज्ञिक जातीय अध्ययन। अनलाइन उपलब्ध छैन; यहाँ NFDIN मार्फत उद्धृत।

  • Nepali Wikipedia contributors (last edited Sept 2020). ताजपुरिया जाति. ne.wikipedia.org

    तृतीयकEncyclopedia / referenceस्रोत खोल्नुहोस्

    सन्दर्भविहीन लेख। आफ्नै स्रोत (एस. एल. शर्माको पुस्तक) उल्लेख भएको वा अन्य स्रोतसँग नबाझिने विवरणमा मात्र प्रयोग, सधैँ चिनो लगाएर।

  • Indigenous Voice (undated). ताजपुरिया. english.indigenousvoice.com

    द्वितीयकNews / mediaस्रोत खोल्नुहोस्

    छोटो परिचय।

  • Ratopati; The Rising Nepal (14 April 2026). सिरुवा पावैन सुरु. english.ratopati.com; risingnepaldaily.com

    द्वितीयकNews / mediaस्रोत खोल्नुहोस्

    गौरीगञ्ज, झापाबाट दुई समाचार। दुवैले सिरुवा मनाउने समुदायमा ताजपुरियाको नाम लिएका छन्।

  • National Statistics Office, Government of Nepal (2025). नेपालका भाषाहरू (राष्ट्रिय जनगणना २०७८, विषयगत प्रतिवेदन ११). National Statistics Office, Kathmandu

    प्राथमिकCensus / official statisticsस्रोत खोल्नुहोस्

    भाषासम्बन्धी आधिकारिक जनगणना प्रतिवेदन। ताजपुरियाका तथ्याङ्क: लिङ्गअनुसार मातृभाषी; पुर्खाको भाषा (२०,७८७); दोस्रो भाषा (२०९); एकभाषी (अनुसूची ५); दोस्रो भाषा; प्रदेशगत वितरण (अनुसूची ११); तालिका २.२६ मा भारोपेली परिवारको आदिवासी भाषा।

  • Chalise, Krishna Prasad (2024). राष्ट्रिय जनगणना २०७८ का भाषिक तथ्याङ्क: आलोचनात्मक विश्लेषण. Nepalese Linguistics 38(1): 8–19. doi:10.3126/nl.v38i1.71544

    द्वितीयकAcademic studyस्रोत खोल्नुहोस्

    ताजपुरियालाई EGIDS तह ५ ('विकासशील') मा राखेको। तालिका १: पुर्खाको भाषा ताजपुरिया लेखाउनेमध्ये ९७.८९% को मातृभाषा ताजपुरिया; दस वर्षमा मातृभाषी ८.१७% बढे, दोस्रो भाषी ८२.२१% घटे।

  • Gyanwali, Gokarna Prasad (2025). नेपालका प्रादेशिक भाषा र तिनको सङ्कटापन्नता. Patan Gyansagar 7(1): 1–15. doi:10.3126/pg.v7i1.79549

    द्वितीयकAcademic studyस्रोत खोल्नुहोस्

    तालिका ५ ले ताजपुरियालाई कोशी प्रदेशका एक प्रतिशतभन्दा कम वक्ता भएका अल्पसङ्ख्यक भाषामा राखेको छ।